Dit sprookjesbos bij IJmuiden verstopt een compleet ondergronds bunkernetwerk

Is het de omgeving of de tijd van de dag? Het bos waar ik vandaag door loop heeft een sprookjesachtige uitstraling. Nog wat mistflarden erbij en het zou mij niet verbazen als er in de verte opeens een veelkleurige eenhoorn door het beeld zou dartelen. Maar er blijkt een heel andere geschiedenis aan dit stukje Nederland te hangen. Ik loop een nieuwe etappe van het Nederlands Kustpad en ben nu op landgoed Heerenduinen, even onder IJmuiden.

Van oorsprong blijkt het het jachtterrein geweest te zijn van rijke Nederlanders. Dat heeft het gebied wel een beschermde status gegeven, waardoor grillig gevormde eeuwenoude eiken behouden konden blijven. Vandaar die sprookjessfeer! Landgoed Heerenduinen heeft een geschiedenis die teruggaat tot de middeleeuwen, toen het gebied onder de controle viel van de heren van Brederode. Het landgoed is nu onderdeel van het Nationaal Park Zuid-Kennemerland, dat beheerd wordt door Natuurmonumenten. Overigens kun je even buiten de route van het kustpad ook de ruïne van Brederode bezoeken.

Festung IJmuiden

De ingrijpende werkzaamheden van de nazi’s in de oorlogsjaren hebben zo op het oog voor het merendeel van het gebied geen schade aangedaan. Dit bos maakte namelijk onderdeel uit van de Atlantikwall. “Stel je voor: een doolhof van gangen, bunkers en geheime schuilplaatsen, allemaal diep verborgen in de duinen van IJmuiden. Hier, in Festung IJmuiden, stond ooit een indrukwekkend netwerk van bunkers – van commandoposten tot torpedo-opslagbunkers, radarposten en kustbatterijen die de zee bewaakten. Alles was met elkaar verbonden door een stelsel van loopgraven, drakentanden (grote betonnen punten tegen tanks) en versperringen om vijanden buiten te houden. Vandaag de dag kun je nog steeds delen van deze verdedigingslinie ontdekken”, staat op een bordje in het bos. Dat ontdekken kun je doen met een podcast of onder leiding van een gids.

Bij het verlaten van het landgoed kom ik langs een tankgracht, waar ook als een kunstwerk de contouren van een tank zijn neergezet. De gracht lag om het gebied heen en is op sommige plaatsen gedempt. Zoals op de plek waar nu de parkeerplaats is voor de bezoekers van dit Nationaal Park. Volgens een informatiepaneel is het restant van de gracht ‘een fijne plek om te drinken voor vogels, paarden, herten en Schotse hooglanders’. En ook de andere restanten hebben een positief effect op de natuur: “Er liggen nog heel wat bunkers onder het zand verborgen. Deels zijn ze nu winterslaapplaats voor vleermuizen en het oude beton is groeiplaats van bijzondere mossen.”

Naar het strand!

Toen ik begon met het lopen van het Nederlands Kustpad, had ik het idee dat ik grotendeels over het strand zou lopen. In de praktijk blijkt dat niet het geval. Tot dit deel is het wandelen over het zandstrand beperkt gebleven tot enkele kilometers. Het grootste deel van de route loopt door de binnenlanden. En dat is terecht, want daar zijn prachtige landgoederen, bossen en uitgestrekte vergezichten te zien.

Na een flinke klim over het Strandvonderpad bereik ik de kust bij Bloemendaal aan Zee. Schoenen uit en lekker pootje badend door de branding twee kilometer zuidwaarts richting Parnassia aan Zee. Het is druk vandaag bij deze horecagelegenheid. Die zichzelf zo omschrijft: “Wat ooit begon als kiosk is uitgegroeid tot een jaarrond duinpaviljoen dat 365 dagen in het jaar geopend is.” Veel Duitse toeristen genieten vandaag van wat wij in Nederland te bieden hebben. Ook elk ‘hallo!’ wordt gedurende de dag meestal met een onvervalst Duits accent beantwoord.

Even landinwaarts doemt het Vogelmeer op. Het werd in 1952 gegraven voor vogels en moerasflora en niet, zoals sommige andere duinmeren, om in te recreëren. Het meer dankt zijn naam terecht aan de rijke vogelstand. Rond het meer zijn veel verschillende vogelsoorten te zien, waaronder veel eendensoorten, en het is een goede plek om kluut, bontbekplevier, kleine plevier en geoorde fuut te spotten. Ook duinvogels als de groene specht, boomleeuwerik en braamsluiper komen er graag, en ’s winters is het duinmeer geliefd bij het nonnetje, de brilduiker en doortrekkers zoals tafel- en kuifeend. Op en rond het meer verder soorten als wilde eend, krakeend, wintertaling, en zangvogels zoals blauwborst en nachtegaal. Ook is in deze regio de ijsvogel gesignaleerd blijkt uit meerdere publicaties.

Verzetsstrijders

De wandelroute loopt langs twee gedenkstenen voor verzetsmensen die hier door de nazi’s in de duinen gefusileerd werden. “Vlak na de bevrijding in 1945 zijn in de duinen van Bloemendaal en Overveen een aantal massagraven ontdekt, waarin 422 gefusilleerde verzetsmensen begraven lagen. De meesten van hen vonden in de laatste maanden voor de bevrijding de dood. Onder hen Hannie Schaft, de enige vrouw onder de gefusilleerden”, meldt de site 4 en 5 mei.

“In totaal zijn er 45 vindplaatsen. De identificatie was geen eenvoudige opgave en stond onder leiding van de Haarlemse chirurg en oud-verzetsman dr. H. Wamsteker. Van slechts twee mensen is de identiteit nog onbekend. Acht grote gedenkstenen herinneren nog aan de vindplaatsen. Op die stenen is vermeld hoeveel vermoorde verzetslieden er op en rondom die plek lagen.”

Bezoekerscentrum

Omdat het Vogelmeer niet bedoeld was voor recreatie, werd verderop in dezelfde tijd de plas ’t Wed uitgegraven. Het kustpad loopt er vlak langs, maar je krijgt het daarbij niet te zien. Het was gezien de populariteit wel te horen in deze zomermaand. Het meer heeft een oppervlakte van 15.572 m² en kent een maximale diepte van ongeveer 8 m.

Het zwemmeer ligt vlak bij het Bezoekerscentrum De Kennemerduinen, waar een gratis te bezoeken expositie over het gebied te bekijken is. En daarnaast is er een winkeltje, een aantrekkelijk terras en een waterspeelplaats voor kinderen. Het centrum is eigendom van drinkwaterbedrijf PWN en werd gebouwd naar het voorbeeld van een duinboerderij uit de 7e eeuw. Resten van deze boerderij werden gevonden in het Nationaal Park bij Groot Olmen.

Het laatste stuk van deze etappe gaat naar het station van Haarlem. Niet heel spannend, maar wel noodzakelijk om met de trein in slechts enkele minuten weer terug te komen bij het vertrekpunt in Santpoort Noord. Daarbij passeer je een Joodse begraafplaats, waarbij op een informatiebord wordt gemeld: “De Joodse begraafplaats werd in 1797 gesticht door de Neie Kille (Nieuwe Gemeente), een afsplitsing van de Hoogduitse Joodse Gemeente in Amsterdam. Geïnspireerd door de idealen van de Franse Revolutie streefde men naar dezelfde burgerrechten voor Nederlandse joden als voor de overige Nederlanders. Onder Lodewijk Napoleon keerde de Nieuwe Gemeente in 1808 terug tot de Joodse Gemeente Amsterdam. Er zijn ca. 220 personen begraven, de meesten tussen 1797 en 1940. De begraafplaats is sinds 2005 een rijksmonument.”